Топ-100 Tacir Qurbanov: Ağbaba-Şörəyel mədəniyyətində “Ağ otaq” adəti xüsusi önəm kəsb edir

Tacir Qurbanov: Ağbaba-Şörəyel mədəniyyətində “Ağ otaq” adəti xüsusi önəm kəsb edir


Ağbabada uzun qış gecələri folklor zənginliyinə müsbət təsir göstərirdi...
Müsahibiz Filologiya elmləri üzrə doktor Tacir (Səmimi) Qurbanovdur.


Davamı II hissə
M: Bəs Ağbaba-Şörəyel bölgəsinin coğrafi mövqeyinin onun mədəniyyətinə təsirini necə izah edə bilərsiniz?
T.Q: Ağbaba- Şörəyel mahalı dəniz səviyyəsindən yer-yer 1800-2500 м yüksəklkdə yerləşir. Dağlıq və dağətəyi ərazidə yerləşdiyinə görə qışı uzun, sərt keçir. Yerli əhali buraların qışını “qara qış” adlandırırdı.
Lakin əhali təbiətin bu cür sərtliyinə alışmışdı. Bir tərəfdən müşahidə nəticəsində təbiəti öyrənmiş, onunla iç-içə olmuşdu. Məsələn qərbdən külək əsdiyində deyərdilər 1 həftəlik  boran gəlir. Ziyarətgah tərəfdən külək əsərdisə, 3 gün boran olacaq, deyərdilər.
Digər tərəfdən yerə 1-1.5 m hündürlüyündə qar düşsə də, qış 6 ay, bəzən daha çox sürsə də, insanlar yaz, yay, payız işləyərdilər. Həm özləri, həm də mal-qara üçün qışa azuqə yığardılar. Ona görə də hər dürlü çətinliklərin öhdəsindən gələ bilirdilər.
Qış həyatının ayrı bir məcazı da var idi. Bu bölgədə qışın uzun sürməsi, xalq folklorunun zənginliyinə, rəngarəngliyinə müsbət təsir edirdi.
Məsələn, qışda aşıq, tırınqı, nanay, məzhəkə, qaravəlli, şeir məclisləri qurulardı. Bu məclislər üçün ayrı otaqlar hazırlanırdı. Belə otaqlara “Ağ otaq” deyərdilər. Bu qəbildən olan otaqların etnoqrafik gözəllikləri olurdu. Qapı tərəfdə hündürlüyü 1 metrə çatan taxçalar qurulurdu.Taxça üç tərəfdən döşəkcə, mütəkkə ilə süslənirdi. Taxçanın önünə, meydana isə xalı-xalça sərərdilər ki, aşıq rahatlıqla dövr edə bilsin. Adətən belə məclislər üçün iri otaqlar ayırılırdı. Ona görə də otaqların gur işıqlandırılması üçün bir neçə sıra çıraq yandırardılar.Çıraqların yağı isə təmiz kərə yağından olurdu ki, iy verməsin.
Sobanın gur istisində isə qışın sərt, amansız şiddəti aciz qalardı.
İş bununla bitmirdi. Bu otaqların taxta və şalbam tavanları oyma üsulu ilə bəzədilirdi. Möhrü-Süleyman, qoçbuynuzu, yemişənli ağac motivləri daha geniş yayılmışdı. Bu motivlərin seçilməsi təsadüf deyildi. Ümumtürk məfkurəsində bunlar ailənin, ocağın qoruyucuları hesab olunur.
Təbii olaraq, insanlar  uzun qış gecələri bu məclislərə üz tutar, həm əylənər, həm də yazın gəlişini gözləyərdilər.
Aşıqlar da xalqın bu qəbildən olan duyğularının qarşılığını vermək üçün əllərindən gələni edərdilər. Oxuyar, insanların arzuladığı dastanlardan rəvayətlər edər, danışardılar.
Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, bu cür məclislərdə yalnız yaşlılar və cavanlar olurdu. Uşaqlar, qadınlar olmazdı.
Qış məclislərinə maraq xeyli çox olduğundan, hər kənddə  ən azı 4-5 “Ağ ev” olardı. Yalnız bu minvalla axşam məclislərinin rahat keçirilməsi mümkün olurdu. Hər “Ağ ev”in öz aşığı olurdu. Qeyd edim ki, məclislərdə yalnız aşıqlar çıxış etmirdi, şairlər, məzhəkəçilər də çıxış edirdilər.
Ustad aşıqlar həm saz çalar, həm də oxuyardı. Çorlu Məhəmmədi buna örnək göstərmək olar. Aşıq Qənbər isə söhbətinə daim döyəclmə və ya döşəmə ilə başlardı.
Adətən bu belə olurdu. Camaat aşıqdan rica edərdi tutalım, “Abbas və Gülgəz” dastanını danışsın. Aşıq dastanı danışmazdan əvvəl döşəmə deyərdi. Sonra dastanı danışrdı
Bəs döşəmə nədir?
Bir kəndə iki küsülü ourdusa, aşıq məclisdən öncə bu barədə məlumt alırdı.Tutalım, öyrənirdi ki, küsülülüyün səbəbi itmiş cöngədir (bir ilini keçmiş erkək dana_red). Qonşu itmiş cöngəsinə görə digər qonşudan şübhələnir. Sonra yanıldığını bilir, amma artıq qonşu ondan inciyib, barışmaq istəmir. Bax, onları barışdırmaq üçün aşıq döşəmə deyərdi. Üç-beş cümlə oturanlara xeyir-dua edib, döşəməsini söylərdi. Ancaq ad çəkməzdi, sadəcə cöngədən danışardı. Küsülülər söhbətin onlardan getdiyini anlasalar da, digərləri bilməzdi. Məclis əhli aşıqdan soruşanda, aşıq, söz yiyəsini tapar, deyərdi. Məclisdən sonra küsülülər kimsənin xəbəri olmadan barışardılar.
Bunun diqqət çəkən məqamı bu idi ki, bir tərəfdən insanlar əylənirdilərsə, o biri tərəfdən aşıq sosial bir sifarişi, barışdırıcılıq funksiyaını yerinə yetirirdi.
 Ayrıca, istərdim sizə o bölgəni bir aşığı, ustad Qəmbər haqda danışım.
Aşıq Qəmbər allah aşığı, yəni vergili aşıq idi. Gümrüdə Beş müqəddəslər ocağını ziyarət edərkən, orada mürgülər və sonra yatar. Yuxusunda vergi ilə müjdələnər. Heç bir oxuması-yazması olmadığı halda, saz çalmağa, şeir yazmağa başlayar. 50-yə qədər dastanı sinədən əzbər söylərdi. Özünün dastanları var idi. Məclislərdə dalbadal 5-dən çox qaravəlli söylərdi. Qaravəlli söyləmək çox çətin işdir. Hər aşıq bədahətən onu söyləməyi bacarmazdı. İnanılmaz yaddaşı var idi.Quranı əzbər bilirdi.
Deməyim odur ki,qışın el şairlərinin-aşıqlarının yetişməsində, püxtələşib ustalaşmasında müsbət rolu çox idi.
M: Bəs Ağbaba-Şörəyel ağız ədəbiyyatının önə çıxan xüsusiyyətləri nələrdir?
T.Q: Özünəməxsusluqları nədir?
Bu ərazidə yaşayanların musiqi duyumu çox yüksəkdir. Məsələn, deyək ki, özlərinin saz havaları, tırınqıları, nanayları, qımqımıları var idi.Yəni bunlar hamısı orginal idi. Maraqlı cəhəti odur ki, bunları yaradanlar məktəbə getməmiş, heç bir təhsil almamış insanlar idi. Bütün bunlar əmək prosesi nəticəsində yaranırdı.
 Məsələn, nanayları götürək.
Nanaylar qədimlə səsləşir və nənə sözü ilə bağlıdır. Daha çox sevinc, şux, dəm üstə nizamlanırdı.
Tırınqılar isə əksinə, qəm üstə söylənirdi.
Gördüyünüz kimi, biri dəmdir, digəri qəm. Bu ikisi birləşib, aşıq havalarını yaradıb. Dissertasiyamda bu barədə geniş məlumat vermişdim.
Ağbaba-Şörəyelin toy şənlikləri üzərindən bu bölgənin mədəniyyətinin özəlliklərini görməyə çalışaq.
Zurnaçı, züyçü və nağara çalandan ibarət musiqi qurupunu yerli əhali toyçu  adlanırdı. Züyçü zurnaçının dəmkeşi idi. Bu xalq ifaçılarının timsalında da nanaylara rastlamaq olurdu.
Zaman-zaman beyitlərlə sülənə bilirdi:
Ay lalam,
səni ay lalam,səni
qız, anam qoymur
mən alam səni
Bunu rəqs edənlər ifa edirdi. Bu bir beyt nanay arası olurdu. Daha sonra araya üç vechi-hal, bayatı salardılar. Buna uyğun olaraq da əl-ələ və ya çəçələ barmaq tuturaraq rəqs edirdilər. Bu zman həm əllə-ayaq, həm də rəqs edənlər arasında bir harmoniya olurdu. Yəni ayaqlarını eyni vaxtda qaldırıb endirirdilər. Adətən zurnaçı motivə uyğun havala çalardı. Örnəklərə gəlincə, “Qaladan-qalaya”, “Agrı dağından endim”, və s misal göstərmək olar.
Nanayların motivləri çoxdur. Yuxarıda səslənirdiyim əgər orta sürətli nanaydırsa, indi söyləyəcəyim asta, yavaş nanaylardandır:
Ağ papaq oğlan
bəndə gəl,bəndə gəl,
bən suya endim
sən də gəl, sən də gəl
Ən nəhayət qeyd etməliyəm ki,  hazırda iki Ağbaba musiqi qurupu var. Bu quruplardan biri Bakı və ətraf ərazilərdə, digəri Gəncəbasar bölgəsində fəaliyyət göstərirlər. Sevindiricidir ki, onlar bu nanayları, qədim xalq nəğmələrini yaşadırlar.
M: Maraqlı müsahibə üçün çox sağ olun.


0/Şərhlər

Previous Post Next Post